Verkrijgbaarheid van VCA

Als milieuvriendelijk, niet brandgevaarlijk en niet toxisch schoonmaakmiddel voor persen en drukvormen is in margekringen in maart 1996 VCA geïntroduceerd.¹ In een aantal bijeenkomsten konden margedrukkers toen kennismaken met dit schoonmaakmiddel en kregen daarbij een beginnerspakket uitgereikt. In de eerste ‘Tot de laatste bout’ was een ‘Handleiding VCA’ opgenomen, omdat het nieuwe schoonmaakmiddel een andere benadering vereiste.² Na de introductie van VCA vond het middel zijn weg binnen de stichting en daarbuiten, zoals bij de grafische werkplaatsen.³ Recent bleken problemen rond de verkrijgbaarheid van VCA. In overleg met de vertegenwoordiging van dc DruckChemie⁴ (in Helmond) en een distributeur, Polymetaal⁵ (in Leiden) is voor levering nu een oplossing voor margedrukkers en grafische werkplaatsen gezocht en gevonden.

20 liter

Mijn VCA was op en zoals gebruikelijk belde ik de leverancier om een can van vijf liter te bestellen. ‘Die hoeveelheid leveren we niet meer’, was de reactie, want het middel had zo’n lage omloopsnelheid dat de opslagkosten te hoog werden. Vanaf 20 liter was men bereid bestellingen aan te nemen. Ik had al eerder over leveringsproblemen gehoord, maar tot nu toe daar geen last van gehad. Mijn ‘doorloopsnelheid’ is gemiddeld vijf liter per jaar en ik zat niet op grotere hoeveelheden te wachten. Ik belde een aantal collega’s en we kochten gezamenlijk twintig liter en verdeelden het onder elkaar. Het leek me geen toekomstvaste oplossing. Gezamenlijke inkoop vereist dat je allen op dat moment aan VCA toe bent en de logistiek stelt in dat geval ook zijn eisen, want de leverancier gebruikt één afleveradres.
Het zat me niet lekker en ik ging op zoek naar andere leveringsmogelijkheden. Ik vond een leverancier die naar zeggen VCA gewoon op voorraad had en al jaren aan grafische werkplaatsen leverde. Vijf liter was geen probleem en een week later werd een can afgeleverd. Op het etiket stond VCA en tevreden maakte ik de can open om het te gebruiken. De vluchtige middelen vlogen me in neus en oren. Het stonk als een olieraffinaderij en voor mij waren de rapen gaar. De distributeur wist van niets en verwees me naar de leverancier, DC DruckChemie in Helmond.
Ik schreef dat bedrijf aan en legde e.e.a. uit. Zij reageerden prompt en bevestigden dat het betreffende middel Vegetal AIII was, een schoonmaakmiddel op basis van aardolie, maar zónder aromaten en wel een toevoeging van enkele plantaardige hulpstoffen. Ik vroeg en kreeg het veiligheidsblad en daar stond prominent het Xn-symbool op dat staat voor ‘gezondheidsschadelijk’. In een gezamenlijk contact met leverancier en distributeur werden de misverstanden opgelost. Sterker nog, DC DruckChemie kon wel degelijk echte VCA leveren — productnaam Geo Wash K — en men stuurde mij een monster. Dat voldeed uitstekend en de distributeur was bereid om Geo Wash K in bulk in te slaan en te bottelen voor margedrukkers, grafische werkplaatsen en andere geïnteresseerden. Kortom: VCA is voor iedereen weer eenvoudig beschikbaar.

Geo Wash K

Volgens het veiligheidsinformatieblad zijn er bij doelgericht gebruik van dit middel geen gevaren te verwachten. Als chemische samenstelling wordt gegeven: ‘complex mengsel van plantaardige-oliederivaten, emulgatoren en corrosie-inhibitors’. Zolang je het middel niet drinkt (‘na inslikken bij aanhoudende misselijkheid arts bezoeken’) en je oogcontact vermijdt (‘goed met water uitspoelen, indien nodig een arts consulteren’) is er niets aan de hand. Bij gebruik wel handschoenen dragen (van nitrilrubber, om eventuele allergische reacties te vermijden) en tijdens het werken met VCA niet eten, drinken of roken. De dampspanning is uitermate laag (0,01 kPa), het vlampunt is 145° C, het kookpunt > 280° C en de zelfontbrandingstemperatuur > 200° C. Het middel vereist geen speciale maatregelen voor opslag.

Geo Wash K: over vlampunt, dampspanning, kookpunt en mac-waarde
VCA staat voor ‘Vegetable Cleaning Agent’. Geo Wash K bestaat voor meer dan 95% uit een hoogkokende plantaardige olie en voor de rest uit een anti-oxidant en een emulgator. Het vlampunt van een brandbare vloeistof is de laagste temperatuur waarbij een vonk de boven die vloeistof ontstane damp kan doen branden. Het vlampunt zegt dus iets over de brandgevaarlijkheid. Schoonmaakmiddelen met een vlampunt > 100° C worden beschouwd als niet-vluchtige stoffen (vlampunt Geo Wash K: 145° C). Dit hoge vlampunt houdt in dat GeoWash K niet brandgevaarlijk is, ook omdat het kookpunt zo hoog is: een hoog kookpunt impliceert een hoog vlampunt, een laag vlampunt (licht ontvlambaar!), een laag kookpunt. Het vlampunt is ook in hoge mate afhankelijk van de dampspanning van het wasmiddel: hoe hoger het vlampunt, hoe lager de dampspanning en hoe minder ontvlambaar dus.
De dampspanning is een maatstaf voor de vluchtigheid. Het is een waarde (in mbar — of in Pascal –, net zoals de luchtdruk) die iets zegt over de druk, in dit geval boven een vloeistofoppervlak. Hoe lager de dampspanning, hoe minder snel de vloeistof verdampt. Dat is wat abstract, maar de volgende cijfers spreken voor zich: een wasmiddel met een vlampunt van 20° C verdampt ongeveer 250 maal sneller dan een middel met een vlampunt van 100° C. Geo Wash K heeft als dampspanning 0,01 kpA en verdampt vrijwel niet. Je zult het in jouw drukkerij dus niet ruiken. De gevaren voor het milieu zijn nihil.
Maar het gaat niet alleen om brandveiligheid, ook de gezondheid spreekt mee (toxiciteit). In de industrie heeft men voor de risico’s van stoffen de MAC-waarde geïntroduceerd. Dat is een blootstellingswaarde: de Maximum Aanvaardbare Concentratie van damp. Hoe hoger deze waarde, hoe minder gevaarlijk het product, hoe hoger de waarde, hoe schadelijker het product. Ter vergelijking: de MAC-waarde van de traditionele aromaathoudende wasmiddelen (zoals terpentijn, petroleum, e.d.) staat op 100, aan Geo Wash K is helemaal geen MAC-waarde toegekend!
Je kunt wel beter direct huidcontact met de vloeistof vermijden, omdat allergische reacties niet uitgesloten kunnen worden, hoewel die voor Geo Wash K tot nu toe niet gebleken zijn (art. 11, Veiligheidsinformatieblad). Het dragen van handschoenen van nitrilrubber wordt aanbevolen./small>

Kosten

VCA is duurder in aanschaf dan de traditionele middelen, maar zuiniger in gebruik. Dat is natuurlijk ook afhankelijk van hoe je er mee omgaat, maar in feite heb je hoogstens een kwart van de hoeveelheid nodig die je bij traditionele middelen gebruikt. Dat hogere verbruik van die laatste middelen is vooral verlies door verdamping.
Polymetaal in Leiden gaat GeoWash K leveren in hoeveelheden van 1, 5 en 10 liter. Onderstaande prijzen (april 2010) zijn exclusief btw (19%) en gelden vanaf de fabriek in Leiden en zijn als volgt:
– 1 liter € 6,53 (geen statiegeld)
– 5 liter, in jerrycan: € 29,65 (geen statiegeld)
– 10 liter, in jerrycan: 59,00 (inclusief € 9,00 statiegeld)

Bij bestellingen beneden de € 100 worden ‘kleine orderkosten’ gerekend van € 5. Voor verzendkosten gelden de prijzen van pakketpost (H 6,75 voor een pakket lichter dan 10 kg en € 12,95 voor pakketten van 10–30 kg).

Handleiding VCA

In de beginperiode werden uit voorzorg en onbekendheid na reiniging met VCA, water- en zeepwassingen dringend geadviseerd. Ik heb ervaren dat die water- en zeepwassingen in de hoogdruk niet altijd noodzakelijk zijn (zie voor die wassingen ook de eerder verschenen handleidingen). Vooral het ‘schoondrukken’ met proefvellen van de vorm, maakt bij het reinigen van de drukvorm de water- en zeepwassingen overbodig. Ook bij de rollen laat ik die wassingen tegenwoordig achterwege. Uitgangspunten:

Rollen (rubber en metaal): sprenkel na het drukken wat VCA op de rollen en laat het middel inwerken op de inkt terwijl de rollen draaien. Veeg daarna met een poetslap de rollen schoon. Herhaal het schoonwrijven voor zover nodig met een poetslap waar je wat VCA op gesprenkeld hebt (je zult merken dat je veel minder vloeistof nodig hebt dan bij de traditionele middelen). Bij kleurwisseling de procedure een keer extra herhalen (van zwart naar geel is dan probleemloos!). Naar keuze vervolgen met waterwassingen — met een zeepwater bevochtigde doek en/of alleen water — en/of als laatste handeling, schoonwrijven met een schone, droge poetslap.

drukvorm (metaal): eerst schoon drukken met een aantal proefvellen. Doe vervolgens enkele druppels VCA op een poetslap, verwrijf die druppels in de doek en maak met die plek de letters zacht wrijvend schoon. Naar keuze vervolgen met waterwassingen (water en zeep gevolgd door water) en/of als laatste handeling schoonwrijven met een schone, droge poetslap.

drukvorm (hout): druk de vorm zo schoon mogelijk en/of wrijf hem met een poetslap schoon met een droge poetslap. Druppel indien nodig, minimaal VCA op een doek (wrijf dat in de doek) en veeg de vorm daarmee verder schoon. Als je VCA bij houten vormen gebruikt, was de vorm daarna altijd met een bevochtigde poetslap (van zeepwater) en vervolgens met een doek die alleen met een weinig met schoon water bevochtigd is, om de zeepresten te verwijderen. Vervolgens nawrijven met een droge doek. VCA is namelijk van invloed op de houtcellen. Als je restanten op de vorm laat zitten, dan dringt de VCA in de houtcellen. Op den duur gaan de houtcellen zwellen en maken dan de vorm onbruikbaar. De water- en zeepwassingen voorkomen dat.

drukvorm (polymeer): polymeer verdraagt VCA, maar water tast polymeer aan (bij de productie van polymeer clichés wordt de vorm uitgespoeld (geëtst) met water). Het beste kun je polymeervormen na het drukken zo schoon mogelijk drukken. Verdere procedure als bij de metalen drukvormen, maar zonder waterwassingen.

Behandel de poetslappen wel altijd als chemisch afval, vooral ook vanwege de inkt. Je kunt wellicht afspraken maken met een drukker bij jou in de buurt, bij wie je vuile lappen tegen schoon kunt inleveren, door te participeren in zijn poetsdoekenabonnement. Het voordeel is dat de doeken dan in een gesloten, gecontroleerd afvoer- en reinigingssysteem zitten.

Tot slot

Op termijn zullen bij Polymetaal mogelijk ook andere merken verkrijgbaar zijn, zoals Star Wash Bio en wellicht nog andere merken, waar echter andere prijzen voor kunnen gelden. Bij bestelling kun je daar naar vragen.
Van deze ervaring heb ik geleerd dat het verstandig is om altijd het veiligheidsinformatieblad en productinformatie te vragen bij een nieuwe bestelling. Je bent dan zeker over wat je geleverd krijgt. Elke leverancier van een chemisch product is wettelijk verplicht een veiligheidsinformatieblad bij het product te leveren. In de praktijk komt het er zelden van — behalve bij geneesmiddelen — maar als je er om vraagt, dan wordt het opgestuurd.

Gerard Post van der Molen

1. Gerard Post van der Molen, ‘Wat milieu? Een voortreffelijk milieu…’, Nieuwsbrief Drukwerk in de Marge nr. 77 (1996), p. 4–8.
2. Gerard Post van der Molen, Tot de laatste bout. Pleidooi voor behoud van typografisch cultureel erfgoed door margedrukkers, Leiden, Contactgroep Techniek, Stichting Drukwerk in de Marge 1998, p. 53–57.
3. Gerard Post van der Molen, ‘Toepassing van VCA voor boekdruk’ in: VCA voor kunstenaars, Milieuvriendelijk en veilig reinigingsmiddel, Amsterdam, Stichting Kunstenaarsmateriaal 1996, p. 14–17.
4. www.drukchemie.com
5. Polymetaal, etspersen, lithopersen en grafische materialen, Evertsenstaat 69C, 2315 SK Leiden, tel. 071–5222681, fax 071–5214244, info@polymetaal.nl, www.polymetaal.nl